Kidoesj – Wat is Kidoesj?

In Israël is kidoesj (Hebreeuws: קידוש) een belangrijk onderdeel van het Joodse leven. Het woord kidoesj betekent letterlijk ‘heiliging’. Met kidoesj wordt de zegening bedoeld waarmee de heiligheid van Sjabbat en Joodse feestdagen wordt benadrukt. De kidoesj wordt traditioneel uitgesproken over een beker wijn of druivensap. Sjabbat begint iedere week op vrijdagavond, rond zonsondergang, en eindigt op zaterdagavond. Het einde van Sjabbat wordt niet met kidoesj gemarkeerd, maar met Havdala, de ceremonie waarmee het onderscheid tussen Sjabbat en de gewone week wordt aangegeven. De kidoesj is bedoeld om de heiligheid van de dag bewust te beleven en te gedenken. Op vrijdagavond wordt de kidoesj uitgesproken voordat de Sjabbat-maaltijd begint. Daarmee wordt de maaltijd nadrukkelijk verbonden met de heilige dag.

Wat betekent kidoesj?

Kidoesj betekent letterlijk ‘heiliging’. Tijdens de ceremonie wordt Sjabbat of een feestdag als een bijzondere, heilige tijd gemarkeerd. Op vrijdagavond bestaat de kidoesj uit verschillende onderdelen. Er wordt onder andere een zegen over de wijn of het druivensap uitgesproken en er wordt stilgestaan bij de betekenis van Sjabbat. In de tekst van de vrijdagavond-kidoesj wordt onder meer verwezen naar de schepping en naar de uittocht uit Egypte. De kidoesj wordt uitgesproken voordat het brood wordt gegeten. Daarna volgt de zegen over het brood, de hamotzi, waarna de Sjabbat-maaltijd kan beginnen.

Kidoesj op vrijdagavond

Vrijdag is in veel Joodse gezinnen een dag van voorbereiding. Er wordt gekookt, het huis wordt klaargemaakt en de tafel wordt gedekt voor de Sjabbat-maaltijd. Voor veel gezinnen begint de overgang naar Sjabbat met het aansteken van de Sjabbatkaarsen. Daarna gaat men naar de synagoge of wordt de Sjabbat thuis verder verwelkomd. Wanneer iedereen aan tafel zit, begint een bijzondere sfeer die kenmerkend is voor de vrijdagavond. In veel gezinnen worden eerst verschillende liederen en gebeden gezongen voordat de kidoesj wordt uitgesproken.

Een bekend onderdeel hiervan is Eshet Chayil – ‘een vrouw van kracht’ of ‘een vrouw van aanzien’. Dit is een tekst uit Spreuken 31:10-31 waarin de kwaliteiten en inzet van de vrouw worden geprezen. In veel gezinnen wordt Eshet Chayil op vrijdagavond gezongen als uiting van waardering voor de vrouw en moeder binnen het gezin.

Eshet Chayil

Mijn favoriete piyut is Eshet Chayil. De tekst is opgebouwd als een Hebreeuws alfabetisch acrostichon: de opeenvolgende verzen beginnen met de letters van het Hebreeuwse alfabet, van Alef tot Tav. In het gedicht wordt de vrouw geëerd om haar wijsheid, inzet en zorg voor haar gezin. Ze wordt beschreven als iemand die hard werkt, verantwoordelijkheid neemt en bijdraagt aan de stabiliteit van het huis. Na een week waarin iedereen druk is geweest, vind ik het een mooie gedachte dat er op vrijdagavond bewust tijd wordt genomen om waardering uit te spreken. De overgang naar Sjabbat is daarmee niet alleen een religieus moment, maar ook een moment om elkaar als gezin te waarderen.

Hoe verloopt de kidoesj?

Na de liederen en gebeden begint de kidoesj. Het belangrijkste onderdeel is de zegen over de wijn of het druivensap. Op vrijdagavond wordt de beker gevuld en wordt de tekst van de kidoesj uitgesproken. De tekst begint met het gedeelte Vayechulu, waarin wordt teruggeblikt op de voltooiing van de schepping en de rust op de zevende dag. Daarna volgt de zegen over de wijn en de heiliging van Sjabbat. Wanneer de kidoesj is uitgesproken, drinkt degene die de kidoesj heeft uitgesproken van de wijn of het druivensap. Vervolgens kan ook de rest van de aanwezigen ervan drinken. Daarna wordt het brood gezegend met de hamotzi, de traditionele zegen over brood. Pas daarna begint de maaltijd. Een opvallend onderdeel van de tafel is dat de challa-broden tijdens de kidoesj bedekt blijven. Dat is onder andere een manier om het brood te eren terwijl eerst de zegen over de wijn wordt uitgesproken.

Het zegenen van de wijn

Voor de kidoesj wordt een speciale beker gebruikt, vaak een kidoesjbeker. Deze wordt gevuld met wijn of druivensap. De vrijdagavond-kidoesj begint met het gedeelte Vayechulu. Daarin wordt verteld dat God na de schepping van de wereld op de zevende dag rustte. Vervolgens wordt de zegen over de wijn uitgesproken:

Borei pri hagafen – de zegen over de vrucht van de wijnstok. Daarna volgt de eigenlijke heiliging van Sjabbat. Hierbij wordt Sjabbat onder andere verbonden met de schepping en met de uittocht uit Egypte. In veel gezinnen wordt voorafgaand aan de zegen de uitnodiging ‘Savri maranan’ uitgesproken. De aanwezigen antwoorden daarop traditioneel met ‘L'chaim’, wat letterlijk ‘op het leven’ betekent. Na de zegen drinkt degene die de kidoesj heeft uitgesproken uit de beker. Vervolgens kunnen ook de andere aanwezigen van de wijn of het druivensap drinken. 

Goed om te weten: voor kidoesj hoeft niet per se alcoholische wijn te worden gebruikt. Druivensap is eveneens geschikt voor kidoesj.

Het brood blijft bedekt

Tijdens de kidoesj blijven de twee challa-broden bedekt. Dat is niet zomaar een praktische gewoonte. Het bedekken van de challot heeft een symbolische betekenis en is een manier om het brood te beschermen en te eren terwijl eerst de wijn wordt gezegend. Na de kidoesj wordt de bedekking verwijderd en volgt de hamotzi, de zegen over het brood.

De zegen begint met: Hamotzi lechem min ha'aretz – ‘Hij die brood uit de aarde voortbrengt.’ Na deze zegen kan het brood worden gegeten en begint de Sjabbat-maaltijd.

Waarom zijn er twee challot?

Op de Sjabbat liggen traditioneel twee challa-broden op tafel. Deze twee broden herinneren aan het dubbele deel van het manna dat de Israëlieten volgens de Bijbelse traditie vóór Sjabbat ontvingen. Op de zes dagen van de week verzamelden de Israëlieten manna voor die dag. Voor de Sjabbat kregen zij op vrijdag een dubbele hoeveelheid, zodat zij op Sjabbat zelf geen manna hoefden te verzamelen. De twee challot op de Sjabbat-tafel herinneren aan dit verhaal en vormen daarmee een belangrijk onderdeel van de Sjabbat-maaltijd.

Kidoesj: een moment om Sjabbat te verwelkomen

Voor mij is kidoesj meer dan alleen een reeks zegeningen. Het is een moment waarop de drukte van de week plaatsmaakt voor de rust van Sjabbat. De tafel staat klaar, de kaarsen branden, de familie zit samen en de wijn of het druivensap wordt gezegend. Daarna wordt het brood gezegend en begint de maaltijd. Zo wordt Sjabbat niet alleen aangekondigd, maar ook bewust beleefd. En juist dat maakt de kidoesj zo bijzonder: het is een moment waarop je even stilstaat bij wat belangrijk is, samen met familie en vrienden.

Voor thuis

Met de Barkan 7th Day Sacramental (Kinor) haalt u een heerlijke Israëlische zoete rode wijn in huis, die uitstekend geschikt is voor Kidoesj. De wijn heeft een licht kruidige en milde zoete smaak en past perfect bij het begin van de sjabbat.

Liever geen wijn? Dan is de Tirosh Druivensap een mooie keuze. Dit helderrode druivensap bestaat uit 100% sap en heeft frisse tonen van bosvruchten en krenten. Ook druivensap kan tijdens Kidoesj worden gebruikt.