Chanoeka – Wat is het Joodse Lichtjesfeest?

Chanoeka, ook wel het Joodse Lichtjesfeest genoemd, is een feest van licht, hoop en overwinning. Het herinnert aan de herinwijding van de Tempel in Jeruzalem na de Makkabeese opstand tegen de Seleucidische overheersing. Volgens de Joodse traditie vond daarbij ook het wonder van de olie plaats. Chanoeka duurt acht dagen en begint op de vooravond van de 25e Kislev, de derde maand van de Joodse kalender. Tijdens deze feestdagen worden iedere avond kaarsen aangestoken. Het licht van Chanoeka symboliseert onder andere de overwinning van licht op duisternis, van zuiverheid op onreinheid en van spiritualiteit op materialisme.

Als geboren Israëliër vertelt Nati je in zijn blog graag meer over de betekenis van Chanoeka, de geschiedenis achter dit bijzondere feest en de tradities die vandaag de dag nog steeds worden gevierd.

Hoe wordt Chanoeka ook wel genoemd?

Chanoeka heeft verschillende namen en betekenissen. Iedere benaming vertelt iets over de achtergrond of de betekenis van dit bijzondere Joodse feest.

Het Lichtjesfeest

Chanoeka wordt vaak het Lichtjesfeest genoemd. Licht speelt namelijk een centrale rol tijdens de acht dagen van Chanoeka. Iedere avond wordt de chanoekia aangestoken. Op de eerste avond brandt één lichtje en iedere volgende avond wordt er een lichtje toegevoegd. Op de achtste avond branden alle acht de Chanoeka-lichtjes. De chanoekia wordt vaak bij een raam of op een andere goed zichtbare plaats gezet. Zo wordt het licht zichtbaar voor de omgeving en wordt het wonder van Chanoeka herdacht.

Het Feest van de Helden

Chanoeka is ook verbonden met de moed van de Makkabeeën, een groep Joodse opstandelingen die in opstand kwam tegen de Seleucidische overheersing. De Makkabeeën stonden voor een enorme uitdaging. Ondanks hun kleine aantal wisten zij uiteindelijk de Seleucidische troepen te verslaan en Jeruzalem en de Tempel terug te winnen. Daarom staat Chanoeka ook symbool voor moed, volharding en het vasthouden aan je geloof en identiteit, zelfs wanneer de omstandigheden moeilijk zijn.

Het Feest van de Wonderen

Chanoeka wordt ook wel verbonden met het wonder van de olie. Volgens de traditionele Joodse overlevering vonden de Makkabeeën na de herovering en reiniging van de Tempel slechts één kruik met ritueel reine olie. Deze hoeveelheid olie zou voldoende zijn geweest om de menora slechts één dag te laten branden. Voor het bereiden van nieuwe, ritueel reine olie waren echter acht dagen nodig. Volgens de overlevering gebeurde er een wonder: de kleine hoeveelheid olie bleef acht dagen branden. Ter herinnering aan dit wonder wordt Chanoeka acht dagen lang gevierd.

Een grote overwinning

Meer dan tweeduizend jaar geleden stond Judea onder het gezag van het Seleucidische Rijk. De Seleucidische heerser Antiochus IV Epiphanes voerde een beleid waarbij Joodse religieuze gebruiken werden onderdrukt en de Tempel in Jeruzalem werd ontwijd. Dit leidde tot de Makkabeese opstand, die werd geleid door Juda de Makkabeeër en zijn broers, de zonen van Mattathias (Matityahu) de Hasmoneeër.

De Makkabeeën wisten uiteindelijk Jeruzalem te heroveren. De Tempel werd gereinigd en opnieuw ingewijd. Deze herinwijding staat centraal in de betekenis van Chanoeka. Het woord Chanoeka betekent dan ook letterlijk “inwijding” of “inwijding opnieuw”. De overwinning wordt in de Joodse traditie gezien als een bijzondere bevrijding. Chanoeka herinnert daarmee niet alleen aan een historische overwinning, maar ook aan het behoud van het Joodse geloof, de tradities en de eigen identiteit.

De herinwijding van de Tempel

De naam Chanoeka verwijst naar de herinwijding van de Tempel in Jeruzalem. Nadat de Makkabeeën de Tempel hadden teruggewonnen, moest deze eerst worden gereinigd en opnieuw geschikt worden gemaakt voor de Joodse eredienst. Op de 25e Kislev werd de Tempel opnieuw ingewijd. De herinwijding werd acht dagen lang gevierd. Volgens de overlevering werd daarbij ook de menora opnieuw aangestoken.

Het is belangrijk om hierbij onderscheid te maken tussen de menora en de chanoekia. De menora in de Tempel was een zevenarmige kandelaar. De chanoekia die tegenwoordig tijdens Chanoeka wordt gebruikt, heeft acht lichtjes voor de acht dagen van het feest en een negende licht, de sjamash, waarmee de andere lichtjes worden aangestoken.

Het wonder van de olie

Het verhaal over de olie is een van de bekendste onderdelen van Chanoeka. Volgens de rabbijnse overlevering vonden de Makkabeeën na de herovering van de Tempel slechts één kruik met reine olijfolie die geschikt was om de menora aan te steken. De hoeveelheid was voldoende voor één dag. Omdat het ongeveer acht dagen zou duren om nieuwe ritueel reine olie te bereiden, leek er een probleem te ontstaan. Volgens de overlevering bleef de olie echter acht dagen branden. Dit wonder vormt de basis voor een van de belangrijkste tradities van Chanoeka: het gedurende acht dagen aansteken van de lichtjes.

Het verhaal van de olie staat symbool voor hoop en voor het idee dat zelfs een kleine hoeveelheid licht een groot verschil kan maken.

Chanoeka en de chanoekia

Een van de belangrijkste tradities tijdens Chanoeka is het aansteken van de chanoekia. Op de eerste avond worden één Chanoeka-lichtje en de sjamash aangestoken. Op iedere volgende avond wordt er één lichtje toegevoegd. Zo worden op de achtste avond alle acht de Chanoeka-lichtjes aangestoken. De sjamash is het extra licht dat wordt gebruikt om de andere lichtjes aan te steken. Het staat meestal iets hoger of lager dan de overige lichtjes.

De chanoekia wordt vaak bij een raam of bij de ingang van een huis geplaatst. Op die manier wordt het licht zichtbaar voor anderen. Dit wordt pirsumei nisa genoemd: het bekendmaken van het wonder.

De dreidel

Ook de dreidel is een bekende Chanoeka-traditie. Een dreidel is een vierzijdige tol waarop Hebreeuwse letters staan. Buiten Israël zijn dit meestal de letters Nun, Gimel, He en Shin. Ze verwijzen naar de woorden:

Nes Gadol Haya Sham
“Een groot wonder gebeurde daar.” In Israël staat op de dreidel meestal een Pe in plaats van een Shin:

Nes Gadol Haya Po
“Een groot wonder gebeurde hier.” Vooral kinderen spelen tijdens Chanoeka graag met de dreidel. Het spel is uitgegroeid tot een herkenbaar onderdeel van het Joodse Lichtjesfeest.

Waarom eten we tijdens Chanoeka voedsel dat in olie is bereid?

Omdat de olie zo'n belangrijke rol speelt in het verhaal van Chanoeka, is het gebruikelijk om tijdens dit feest gerechten te eten die in olie worden bereid. In Israël zijn vooral soefganiot populair. Dit zijn zachte, gefrituurde donuts die vaak worden gevuld met jam of een andere zoete vulling en worden bestrooid met poedersuiker. Ook latkes, krokante aardappelpannenkoekjes die in olie worden gebakken, zijn een bekende Chanoeka-traditie. Door deze gerechten te eten, wordt het wonder van de olie op een feestelijke manier herdacht.

Chanoeka-geld en cadeautjes

Een andere bekende traditie is het geven van Chanoeka-geld, ook wel Chanoeka gelt genoemd. Traditioneel konden kinderen tijdens Chanoeka geld krijgen. Tegenwoordig geven veel gezinnen kinderen ook kleine cadeautjes of chocolademunten. Chocolademunten in een gouden of zilveren wikkel zijn vooral onder kinderen populair. De traditie van Chanoeka-geld wordt onder andere verbonden met het aanmoedigen van kinderen om te leren en goede daden te doen. In sommige gezinnen wordt het gekregen geld daarom geheel of gedeeltelijk gebruikt om iets aan een goed doel te geven.

Chanoeka in de winter

Chanoeka valt ieder jaar op andere data volgens onze gregoriaanse kalender, maar het feest valt altijd in de maanden november of december. Dat betekent dat Chanoeka plaatsvindt in de donkerste periode van het jaar. Juist daarom is het beeld van de brandende Chanoeka-lichtjes zo bijzonder. Buiten wordt het vroeg donker, terwijl binnen iedere avond een extra lichtje wordt aangestoken. Het licht groeit gedurende de acht dagen van Chanoeka.

Dit maakt het Lichtjesfeest tot een krachtig symbool van hoop: zelfs in de donkerste periode kan licht steeds sterker worden.

Wanneer is Chanoeka?

Chanoeka begint ieder jaar op de 25e Kislev volgens de Joodse kalender en duurt acht dagen. Omdat de Joodse kalender een lunisolaire kalender is, valt Chanoeka ieder jaar op andere data in onze kalender. Zoals bij alle Joodse feestdagen begint een Joodse feestdag bij zonsondergang. Daarom begint Chanoeka al op de avond vóór de eerste volledige kalenderdag.

Chanoeka – een feest van licht, hoop en traditie

Chanoeka is meer dan alleen een feest waarbij acht dagen lang kaarsen worden aangestoken. Het is een feest dat terugkijkt op een belangrijke periode in de Joodse geschiedenis en tegelijkertijd een boodschap van hoop en volharding uitdraagt. De overwinning van de Makkabeeën, de herinwijding van de Tempel en het traditionele verhaal over het wonder van de olie vormen samen de basis van het feest.

Door de chanoekia aan te steken, dreidel te spelen, gerechten in olie te eten en samen te komen met familie en vrienden, worden de tradities van Chanoeka van generatie op generatie doorgegeven. Als geboren Israëliër vindt Nati het bijzonder om deze Joodse feestdagen en tradities met je te delen. Chanoeka laat volgens hem mooi zien hoe geschiedenis, geloof, familie en traditie met elkaar verbonden zijn. 

Chanoeka is het feest van het licht – een herinnering dat zelfs een klein licht de duisternis kan overwinnen.

Voor thuis

Met de Chanoekia Kaarsen gekleurd haal je alles in huis om tijdens Chanoeka de kaarsen van de chanoekia aan te steken. De doos bevat 44 gekleurde kaarsen, voldoende voor de acht dagen van Chanoeka.

Ook Bamba met hazelnootvulling (nougat) 60g is een heerlijke Israëlische snack. Bamba bevat geen conserveringsmiddelen of kleurstoffen en is verrijkt met verschillende vitamines.

Met Osem Bissli BBQ 70g haal je een populaire Israëlische tarwesnack in huis. De knapperige snack heeft een barbecue-smaak en is volledig koosjer.